و اینک قصه ای از زاگرس !!! زاگرس که چنین استوار و ماندگار از غرب تا جنوب غرب دامن مهر خویش گسترانیده ، از دیرباز زیستگاه مردمانی سخی و متمدن و رستنگاه فرهنگ ها و سنت هایی ماندگار بوده است و اینک نیز افتخار میزبانی از نوادگان آن مردمان کم نظیر را دارد .

با لحظه ای درنگ و کند و کاشی چند در دامنه های زاگرس خواهیم دید که سلاخ زمان بارها و بارها بر این خطه گذر کرده و چین های داغ را بارها و بارها بر جبین زاگرس حک نموده است . اگر گریزی بر زندگی زاگرس نشینان داشته باشیم و خاطراتی که زاگرس در حافظه چند صدساله خود ثبت و ضبط کرده است را مرور کنیم ، بلاشک یکی از سنت های اصیل که قدمتی به بلندای ریشه های بلوط دارد و گذر ما را در خود متوقف می کند « خون بس » خواهد بود .

در

 خون بس یادگار آنان است که در اوج مصیبت و آشفتگی حاضر نشده اند جوانمردی و گذشت را فدای خودخواهی و کینه و غضب خود کنند . همانان که به غیرت و جنگاوری شهره اند ، اما در مصافی نابرابر ، با قاتل برادر خویش رسم جوانمردی در پیش می گیرند و گذشت را سرلوحه کار خود قرار می دهند و این در حالی است که زاگرس با صدای ناله برنویی که برادرکشی را نیاموخته است مهربانی می کند و از شیهه پریشان اسبی بی سوار برمی آشوبد . از شیون دخترکان و هلهله لرزنان که گیسوهایشان از لا به لای انگشتانی ترسیده و بی قرار ، ره باد در پیش می گیرند ، خجل می شود و نگاهش در نگاه محزون « مادیان های کتل کرده » که اشک سوگ و عزا می ریزند ، می خشکد . از « تژگاه های » خاموش سوز بی برادری می وزد و « دوارهایی » که بر سینه زمین چنگ زده اند ، روزگار را در بر چشمان تو تیره می کنند . عجب دردی است . . . آنگاه که ساز « چمریونه » نواخته می شود و « ترم » را بر آغوش می کشند و تو گویی زمان و زمین بر این مصیبت مویه می کنند . . .

همانگونه که سخن از آن به میان آمد یکی از سنت ها و رسومی که در میان مردمان زاگرس نشین مرسوم بوده است آیینی است به نام « خون بس » . خون بس که با نام های دیگری چون « خین و صلح » و « کارد و کفن » نیز شهره است از سنت هایی است که نیاکان ما در این مناطق جهت برقراری صلح و آرامش در شرایطی بحرانی که احتمال وقوع جنگ های طایفه ای ، به دنبال کشته شدن فردی از یک طایفه توسط فردی از طایفه دیگر ، وجود داشت ، وضع نموده اند .

هنگام مرافعات طایفه ای یا غیر از آن ، گاه درگیری های کلامی یا جسمی آتشی را روشن می کرد که شعله هایش دامن دو یا چند طایفه را در برمی گرفت و شرایطی را بوجود می آورد که اصلا خوش آیند نبود و به ناامنی طایفه قاتل و قشون کشی برای خون خواهی فرد مقتول منجر می شد ؛ و چه بسا اگر فرد قاتل از طرف طایفه مقتول کشته می شد باز هم طایفه فرد کشته شده ( گرچه قاتل بوده است ) درصدد انتقام از طایفه مقابل برآمده و این دور ، سلسله وار ادامه می یافت . در همین راستا و برای جلوگیری از بوجود آمدن جنگ های طایفه ای و خانمان برانداز ، در آن زمان که مراجعه به دادگاه و دستگاه های قضایی مرسوم نبوده است ، خون بس بنا نهاده شد و تا سال های سال میانه دار مردمان بود !

این مراسم که با تشریفات خاص و با حضور میانه داران و ریش سفیدان انجام می شود ، حضور مردان بالغ دو طایفه درگیر را می طلبد ، در حالی که طایفه ای که فرد قاتل متعلق به آن است ، برای پایان دادن به کینه و خون خواهی و برگرداندن آرامش ، فرد خطاکار را در برابر خانواده و طایفه فرد مقتول حاضر می کنند در حالی که کفن بر وی پوشانیده اند و دستان او را بسته اند – گفتنی است که این مراسم طبق توافقات قبلی که میانه داران به عمل آورده اند و در یک روز مشخص که اصولا پنجشنبه است ، انجام می شود – در این میان یک فرد ریش سفید و مکرم که از سوی دو طایفه قابل احترام و پذیرش است ، در حالی که یک جلد قرآن و یک خنجر بر دستان وی یا یکی از ملازمان وی خودنمایی می کند ، فرد قاتل را برای بخشوده شدن یا کشته شدن توسط خانواده مقتول ، در پیشروی برای اعتراف به جرم خود و اظهار ندامت و درخواست بخشودگی از خانواده مقتول ، همراهی می کند . و البته که پیش آمدن ریش سفیدان و میانه داران همراه با انتظاری است مبنی بر گذشت و در این لحظه است که معنای واقعی راه رفتن بر لبه تیغ احساس می شود . مرگ و زندگی به گونه ای کاملا آشکار همراه با اضطراب و نگرانی با هم جدال می کنند ، همه چیز به آری یا نه گفتنی بند است و در واقع آری یا نه گفتنی فرد را به زندگی می بندد یا بند زندگی او را می گسلد . هر لحظه این انتظار می رود که داغ عزیز از دست رفته با دیدن قاتل طغیان کند و فرد را در هاله ای از احساسات ، تحت تاثیر قرار داده و به عملی که او را آرام و همه را برمی آشوبد وادار کند . مرد باید در یک لحظه تصمیم بگیرد ؛ خنجر را در سینه قاتل فرو کند و نام ننگ « بی گذشت » را چون داغ بر پیشانی خود حک کند و داغ دیگری را بر جان عزیزانش بگذارد و به آرامش صوری دست یابد یا اینکه بر آتش خشم و غضب خود فایق آید و در مقابل کلام نورانی خداوند و ریشِ سفید و مبارک فرد میانجی که اگر سید هم باشد ، دوچندان بر ارزش قضیه می افزاید ، سر تعظیم و گذشت فرود آورد . در این شرایط فرد میانجی ( یا یکی از همراهان ) در حالی که قرآن و خنجر را بر روی دستان خود و گاها بر روی یک سینی که با پارچه ای سبز مزین شده است ، نگه داشته و فرد قاتل نیز در جوار او قرار گرفته است ، به سوی طایفه فرد مقتول پیش می رود و در هنگامه این پیشروی یک سری الفاظ و جملات خاص مبنی بر درخواست گذشت و بزرگواری ادا می کند . و قاتل در حالی که با دستانی بسته و کفن پوشیده  مقابل طایفه مزبور زانو زده است و سر خود را فرو انداخته است در انتظار سرنوشت خود ، نفس هایش را می شمارد . اینجاست که باید آفتاب گذشت و جوانمردی ، بر شب تیره کینه و انتقام بتابد تا صبح زندگی طلوع کند . در چنین مواردی به حرمت کلام خداوند و به خاطر احترامی که مردمان این مناطق برای ریش سفیدان و سادات و بزرگ زادگان قایل هستند ، گذشت را بر قصاص ترجیح می دهند .

در واقع مراسم خون بس مراسمی نمادین است که از قبل ، توافقاتی مبنی بر گذشت در آن صورت گرفته است وگرنه اگر قرار بر قصاص باشد و داغدار کردن خانواده ای دیگر ، انجام چنین مراسمی بیهوده است و انجام نمی شود . بعد از انجام مراسم و آشتی کردن دو طرف ، توافقاتی به صورت رسمی بین دو طایفه انجام می شود تا با پایانی خوش ، این خون خواهی را فیصله دهند که از آن جمله رد و بدل شدن یک دختر از طایفه فرد قاتل به یکی از خویشاوندان نزدیک فرد مقتول می باشد تا به حرمت این وصلت ، برای همیشه این غائله ختم شود . البته امکان دارد مبلغی پول و اقلامی نظیر اسب و تفنگ نیز برای تسلی خاطر خانواده مقتول به آنها پرداخت شود .